Hoofdstuk 1

Wat is stress?

Ons lichaam reageert automatisch op dreigende situaties. Als er gevaar dreigt produceert ons lichaam bepaalde stoffen, stresshormonen, die ons laten weten dat we ervan door moeten gaan. Dit wordt de "stressreactie" genoemd, of ook wel de "vlucht-of-vechtreactie". We noemen het ook wel "gezonde stress" (eustress). In een situatie van acute dreiging werkt dit als een beschermingsmechanisme en mogen we er dus blij mee zijn! Een klein beetje pressie in ons dagelijks bestaan is zeker niet slecht. We hebben allemaal een zetje nodig om ons elke dag te helpen uit bed te komen en weer naar ons werk te laten gaan, of een klein alarmbelletje dat ons ertoe aanzet net iets sneller de straat over te steken als er een auto aankomt. Maar: te veel druk kan leiden tot ongezonde stress (disstress) en daar schieten we niets mee op. Integendeel, dat kan zelfs lichamelijk en geestelijk lijden veroorzaken. In plaats van ons beter te doen functioneren en onze veiligheid te waarborgen, leidt ongezonde stress tot een minder effectief leven. We slapen slechter, we voelen ons de hele dag op alle mogelijke momenten gespannen en het bezorgt ons nog een berg meer narigheid. Wanneer we in deze handleiding het begrip stress hanteren, bedoelen we - tenzij anders omschreven - de ongezonde stress. (zie bijlage 1 voor een bijzondere, aan het Chinees ontleende uitleg van het begrip stress)

Stressvrij?

Ik val maar met de deur in huis: het is niet mogelijk volledig stressvrij door het leven te gaan. Zelfs mensen die er ogenschijnlijk kalm en relaxt bijlopen zijn op bepaalde momenten en in bepaalde situaties onderhevig aan stress. Een realistische poging om 'stressvrij' te leven zou kunnen worden vervat in de volgende doelen:
  - continu minder spanning voelen
  - op sommige momenten en in bepaalde situaties absoluut stressvrij zijn.
Laten we de lat niet te hoog leggen en met deze doelstelling beginnen. Uiteraard staat het iedereen vrij er eigen doelstellingen op na te houden, maar let op dat ze haalbaar en realistisch zijn. Anders veroorzaken die doelen extra stress!

Als je het gevoel hebt dat je gebukt gaat onder een hoge mate van stress, die je gezondheid op rigoureuze wijze beïnvloedt, is het zaak om de dokter te raadplegen. Als je nog niet ziek bent, kan deze handleiding je ideeën en middelen aanreiken om de dagelijkse stress het hoofd te bieden en de kwaliteit van je leven zodanig te verbeteren dat je in elk geval niet ziek wordt van stress!

Definitie van stress

Er zijn veel definities van stress, afhankelijk van welke autoriteit we raadplegen. Medici, therapeuten of de baas op het werk, ze hanteren waarschijnlijk allen een afwijkende definitie van stress, afhankelijk van hun ervaring en perspectief.
Dr. Hans Selye (spreek uit: Seljie) bedacht het woord stress in deze toepassing en omschreef het in zijn klassiek geworden boek "Leven met stress" (1976) heel bondig:

"Stress is de non-specifieke reactie van het lichaam op elke eis die eraan gesteld wordt."

Hij bedacht ook de term eustress voor gezonde en disstress voor ongezonde stress.
De bekende Nederlandse psycholoog René Diekstra omschrijft stress in zijn boek "Het onderste boven" (1996) in zijn betekenis van distress zoals wij het in deze handleiding gebruiken, en misschien wel het meest in overeenstemming met de mogelijk uiteenlopende perspectieven:

"Stress is een als negatief ervaren toestand die het gevolg is van het feit dat iemand niet in staat is of zich niet in staat acht om aan de eisen en verwachtingen die hem vanuit een centraal levensgebied (bijvoorbeeld de werksituatie of partnerrelatie) worden gesteld, te voldoen en die gepaard gaat met klachten of gebrekkig functioneren in lichamelijk, emotioneel of sociaal opzicht."

Een andere definitie

De Amerikaanse psycholoog Richard S. Lazarus (1966) publiceerde veel over stress en had uiteraard een eigen definitie:

"Er is sprake van stress wanneer een individu bemerkt dat een externe situatie meer van hem of haar vergt dan hij of zij denkt aan te kunnen."

Deze definitie maakt twee dingen duidelijk:
Op de eerste plaats accentueert deze omschrijving dat stress iets te maken kan hebben met het gezichtspunt dat je inneemt, je perceptie. Dat versterkt nog eens wat ik hiervoor te berde bracht over het persoonlijke karakter van stress en dat stress voor iedereen verschillend kan werken. Iemand kan een stapel werk op haar bureau hebben liggen en geen krimp geven, er misschien zelfs door gemotiveerd raken lekker aan het werk te gaan. Iemand anders kan bij die aanblik bleek wegtrekken en zich verschrikkelijke zorgen maken over hoe hij die stapel weggewerkt krijgt. Dat brengt mij op het volgende punt.

Angst voor het onbekende

De omschrijving van Lazarus accentueert ook, evenals trouwens de eerder beschreven definitie van Diekstra, hoe de verwachtingen die anderen van ons hebben oorzaak van stress kunnen zijn. Alleen al de onzekerheid of we daar wel aan kunnen voldoen kan enorme druk opleveren. Dat is een heel natuurlijke angst voor het onbekende. Nieuwe ervaringen en verwachtingen kunnen zeer stressvol zijn. We weten niet wat ons om de hoek precies te wachten staat en we maken ons daar zorgen over. Aan de andere kant, misschien weten we precies wat ons om de hoek te wachten staat, maar hebben we geen idee hoe we daar mee om moeten gaan. Om terug te keren naar het voorbeeld van de persoon met een berg werk op zijn bureau: misschien heeft die persoon daar in het verleden slechte ervaringen mee gehad, wat nu leidt tot twijfel en angst over hoe het dit keer zal verlopen. Vaak is het zo dat een slechte ervaring onze huidige manier van denken en doen beïnvloedt en dat we al min of meer verwachten dat de geschiedenis zich wel zal herhalen, waardoor onze verwachtingen al negatief gekleurd worden.

Stressoorzaken

De omschrijving van Lazarus heeft misschien wel bijgedragen tot het misverstand dat stress "alleen maar tussen de oren" zou zitten. In de definitie van Diekstra zien we al heel duidelijk dat stress ook een zeer werkelijke, lichamelijke situatie is. En ook: niet iedereen schiet van dezelfde oorzaken in de stress. De oorzaken kunnen spannende gebeurtenissen zijn, deadlines, werkdruk, naderende examens, slecht-weergesprekken, scheidingen, belastingaanslagen of andere narigheden, maar de invloed en uitwerking ervan zal van persoon tot persoon verschillen. Net als volwassenen kunnen kinderen gespannen zijn en uit hun evenwicht raken. Daar kunnen diverse oorzaken voor zijn, zoals problemen op school, niet goed in een groep passen, moeilijk kunnen omgaan met andere kinderen, spanningen thuis.
Soms krijgen kinderen ook stressklachten als er te veel van hen wordt verwacht en als ze het idee hebben niet aan die verwachtingen te kunnen voldoen. Ze komen dan onder grote druk te staan. De hoeveelheid druk of pressie speelt een belangrijke rol. Je zou "druk" kunnen beschouwen als opgebouwd uit eenheden. Iemand zou dan bijvoorbeeld 50 eenheden druk kunnen verdragen zonder te bezwijken, maar als je de hoeveelheid druk ook maar iets verhoogt, bereikt hij zijn persoonlijke "laadcapaciteit". Dan wordt de druk te groot en gaat over in stress. Iemand anders kan uitstekend 100 eenheden druk verdragen, maar ook daar ligt dan de grens en daarboven zal zij de druk als stress ervaren. Het punt is dat iedereen een andere hoeveelheid druk kan verdragen (ook wel aangeduid als "draagkracht") en dat iedereen door andere gebeurtenissen gestresst kan raken (in deze context ook wel "draaglast" genoemd) én dat ook de omstandigheden van invloed zijn. Daarnaast zijn er steeds meer aanwijzingen dat ook de biologische factor een rol speelt: wat erf je aan genen die je min of meer bevattelijk maken voor stress?

Omgaan met stress

Het mag inmiddels duidelijk zijn dat iedereen in zekere mate stress ervaart. Afgezien van situaties waarbij iemand ernstig ziek is of een zenuwinzinking heeft, kunnen we daar vaak wel probleemloos mee omgaan. Als dat niet lukt, is dat meestal omdat we de innerlijke "drukbeheersingsstrategie" niet goed kunnen benutten. Hoe dat kan, bespreek ik verderop, wanneer we het hebben over adequate en inadequate stressreacties. Maar om alvast een voorbeeld te geven: een inadequate reactie op een vervelende boodschap is het zodanig op een zuipen te zetten dat je tegen de vlakte gaat en je de volgende dag niets meer kunt herinneren van wat er is voorgevallen. Een adequate reactie zou zijn de gebeurtenis meteen het hoofd te bieden, zodat de druk van de ketel kan en de oorzaak van de stressvolle situatie wordt opgelost. In dit geval bijvoorbeeld door de boodschap te bespreken en eerlijk te vertellen wat het met je doet.